İltizam Nedir Kamu? Tarihin Ekonomik Aynasında Bir Vergi Sisteminin Toplumsal Yansımaları
Bir tarihçi olarak geçmişin izlerini sürerken, bugünün kurumlarında bile o eski sistemlerin yankısını duyarım. Çünkü tarih, sadece savaşların, padişahların ya da fetihlerin hikâyesi değildir; aynı zamanda bir idare biçiminin, bir ekonomik düzenin ve bir toplumsal adalet anlayışının mirasıdır. “İltizam” sistemi de bu mirasın en belirgin izlerinden biridir. Bugün kamu yönetiminde ya da vergi sistemlerinde tartıştığımız pek çok konu, aslında Osmanlı’nın bu tarihsel uygulamasına kadar uzanır.
İltizam Nedir? Tarihsel Kökeni ve Temel Tanımı
İltizam, Osmanlı İmparatorluğu’nda 16. yüzyıldan itibaren uygulanan bir vergi toplama yöntemidir. Kelime kökeni Arapça “iltizâm”dan gelir ve “yüklenmek, üstlenmek” anlamını taşır. Bu sistemde devlet, belirli bir bölgenin vergi toplama hakkını açık artırma yoluyla özel kişilere, yani mültezimlere devrederdi.
Devlet, böylece kısa vadede gelir elde ederken; mültezim, bu hakkı satın alarak vergileri toplar ve elde ettiği kazançtan devletin payını verdikten sonra kalan kısmı kendine alırdı. Yani iltizam, devletin gelir kaynaklarını özel şahısların yönetimine bıraktığı bir kamu-özel iş birliği modeliydi.
İltizam Sisteminin Ortaya Çıkışı: Devletin Kaynak Arayışı
Osmanlı’nın klasik döneminde devlet gelirleri “tımar sistemi” aracılığıyla toplanıyordu. Bu sistemde toprak gelirleri sipahilere (askerlere) verilir, karşılığında orduda hizmet beklenirdi. Ancak 16. yüzyılın ortalarından itibaren nüfusun artması, savaş maliyetlerinin yükselmesi ve toprakların verimsizleşmesi gibi nedenlerle bu sistem tıkanmaya başladı.
Bunun üzerine Osmanlı maliyesi yeni bir yol aradı. Böylece “iltizam” sistemi, hem devletin mali açıklarını kapatmak hem de düzenli gelir elde etmek için uygulanmaya başlandı. Bu bir anlamda modern vergi çiftçiliğinin ilk biçimiydi.
Mültezimler ve Toplumsal Dönüşüm
İltizam sisteminin merkezinde mültezim adı verilen kişiler vardı. Bunlar genellikle varlıklı tüccarlar, saray çevresinden güçlü kimseler ya da yerel eşraf arasından çıkardı. Mültezim, belirli bir bölgenin vergi toplama hakkını belirli bir süre için devletten satın alır ve o sürede oradaki ekonomik yaşam üzerinde etkili olurdu.
Bu durum zamanla Osmanlı taşrasında yeni bir sınıfın doğmasına neden oldu: yerel güç odakları. Devletin otoritesi zayıfladıkça mültezimler, bölgelerinde ekonomik ve siyasal nüfuz kazandılar. Halk ise çoğu zaman bu kişilere karşı korunmasız kaldı; çünkü mültezimlerin vergi toplama biçimleri keyfîleşebiliyor, adalet duygusu zedelenebiliyordu.
İltizamın Ekonomik Etkileri: Kısa Vadeli Kazanç, Uzun Vadeli Kayıp
Ekonomik açıdan bakıldığında iltizam sistemi, devlet için kısa vadede oldukça cazipti. Çünkü bir bölgenin üç veya beş yıllık vergi gelirleri peşin olarak alınabiliyordu. Bu, savaş dönemlerinde ya da bütçe açıklarının arttığı zamanlarda ciddi bir avantaj sağlıyordu.
Ancak uzun vadede sistemin sürdürülebilirliği zayıftı. Mültezimler, kısa süreli kazanç elde etmek için üretimi artırmaktan çok, mevcut kaynakları sömürme eğilimine girdiler. Bu da tarımsal üretimde düşüşe, köylünün yoksullaşmasına ve dolaylı olarak devlet gelirlerinin azalmasına yol açtı.
Bu çelişki, ekonomistlerin bugün “kısa vadeli mali rasyonalite – uzun vadeli ekonomik çöküş” olarak tanımladığı bir dinamiğe karşılık gelir.
İltizamdan Malikâneye, Malikâneden Modern Vergi Sistemine
17. yüzyılda iltizam sistemi yavaş yavaş “malikâne” sistemine evrildi. Bu yeni modelde vergi toplama hakkı artık ömür boyu veriliyordu. Böylece mültezim, toprağın verimini artırmak ve uzun vadeli yatırım yapmak için teşvik ediliyordu. Ancak yine de bu sistem, merkezi otoritenin zayıflaması sorununu ortadan kaldıramadı.
Tanzimat Dönemi’yle birlikte Osmanlı, modern maliye sistemine geçişin temellerini attı. İltizam usulü kaldırılarak, devlet doğrudan vergi toplama mekanizmalarını geliştirdi. Bu geçiş, hem ekonomik hem de toplumsal açıdan önemli bir dönüşüm anlamına geliyordu.
Günümüze Uzanan Bir Miras: İltizamın Modern İzleri
Bugün “kamu” kavramı içinde, iltizam sisteminin yansımalarını farklı biçimlerde görmek mümkündür. Özel sektörün kamu hizmetlerinde rol alması — örneğin “yap-işlet-devret” modelleri veya “kamu-özel ortaklıkları” — tarihsel açıdan iltizamın modern formları olarak değerlendirilebilir.
Bu bağlamda iltizam sistemi, devletin ekonomik etkinlikten çekilip düzenleyici bir rol üstlendiği bir dönemin erken habercisiydi. Tarih bize gösteriyor ki, ekonomik modeller değişse bile temel sorular hep aynı kalır: Devletin görevi nedir? Gelir adaleti nasıl sağlanır? Kamu çıkarı bireysel kazançla nasıl dengelenir?
Sonuç: Geçmişten Geleceğe Kamu Aklının Evrimi
“İltizam nedir?” sorusu, yalnızca bir vergi sistemiyle ilgili değildir; devletin toplumla kurduğu ilişkinin tarihidir. Osmanlı’da başlayan bu sistem, bize hem ekonomik yaratıcılığın hem de denetimsiz gücün sonuçlarını gösterir.
Bugün kamu maliyesi, vergi adaleti ve toplumsal refah üzerine tartışmalar yürütürken, geçmişin bu deneyimlerini hatırlamak büyük önem taşır. Çünkü tarih, sadece yaşanmış bir dönem değil; geleceği planlamanın aynasıdır.
Etiketler: #İltizam #OsmanlıEkonomisi #KamuMaliyesi #VergiSistemi #TarihselAnaliz #Mültezim #Tanzimat #EkonomikTarih